Mỗi ngày chúng ta đều phải suy nghĩ hơn 35,000 lần để đưa ra quyết định.

Hôm nay ăn món gì, có nên reply tin nhắn ngay bay giờ không, chiều nay có nên đi đánh pickleball không? Nên cắt lỗ bây giờ chưa...

Đối với những quyết định nhỏ, bạn hoàn toàn có thể dựa vào linh tính để quyết định, đại loại như ăn cơm xong sẽ xem Netflix, nay uống đen đá thay vì sữa đá. Sao cũng được, mấy chuyện này chẳng ai quan tâm cả.

Nhưng với quyết định lớn như: Nghề nghiệp, Đầu tư, Mỗi quan hệ. Nếu dùng linh tính để quyết dịnh thì chắc chắn đó sẽ là một quyết định cực kì tồi tệ. Vậy nên mình sẽ chia sẽ cho mọi người một vài cách mà mình đã áp dụng khi đưa ra những quyết định quan trọng.

1. Expected Value (Giá trị kỳ vọng):

Đây là khái niệm quan trọng nhất với cá nhân mình, hiểu căn bản là tất cả những quyết định mà bạn đưa ra đều có những kết quả xảy ra. Mỗi kết quả đều có xác suất và phần thưởn tương ứng. Nhân chúng lại với nhau, cộng tất cả lại và chúng ta sẽ có giá trị kỳ vọng.

EV=Σ(probability×payoff)

Ví dụ như bạn thân của bạn rủ chơi trò tung đồng xu, nếu đồng xu ra mặt ngửa, họ sẽ thắng 100k và nếu đồng xu ra mặt sấp thì bạn thắng 150k.

Hầu hết mọi người sẽ do dự thậm chí từ chối vì nghe đến việc sẽ lỗ 100k khi thua, nhưng nếu chúng ta tính toán 1 chút thì đó chắc chắn là khoản đầu tư sinh lời:

EV = (50% *150k) + (50% * -100k)
= 75,000 - 50,000

  **= 25,000 vnd**

Vậy nên cứ mỗi lần mà bạn chơi trò này, thì dường như bạn đang kiếm được free 25,000VND, và nếu chơi 100 lần, trung bình bạn sẽ lời hơn 2,500,000VND, chỉ có điên mới không đồng ý chơi.

Hoặc bạn đang băn khoăn không biết có nên nghĩ việc để bắt đầu làm Affiliate, Start-up hay không, thì ta sẽ có phép tính căn bản như sau:

Lựa chọn A: Ở lại công ty làm việc với mức lương 70 triệu/tháng
Lựa chọn B: Build một Online Business trong 2 năm với tỉ lệ là 50% nó thành công và sẽ giúp bạn kiếm được 200 triệu/tháng, và 50% là nó thất bại và bạn chỉ kiếm được 30 triệu/tháng trên cùng khoảng thời gian nhờ vào side-hustle.

EV của A = 840 triệu/ năm (100% vì bạn ở lại làm)
EV của B = (0.5 * 2,400,000,000) + (0.5 * 360,000,000 )

           **= 1,380,000,000 VND**

Lựa chọn B rõ ràng là tốt hơn trong dài hạn và có nhiều lợi ích cho phát triển sự nghiệp hơn, nhưng vì nó làm giảm hẳn thu nhập của bạn xuống trong những năm đầu nên hầu hết mọi người sẽ không chọn B mà vẫn ở lại với lựa chọn A vì nó an toàn.

Ở đây mình không muốn khuyên mọi người là cứ thấy EV+ thì đâm đầu vào làm. Biến số là điều hoàn toàn có thể xảy tra. Nếu việc theo đuổi EV+ thất bại làm cho bạn khánh kiệt và không nơi nương tựa, không còn tiền mua đồ ăn thì tốt nhất bạn không nên theo đuổi nó mặc cho EV có dương đi chăng nữa

2. Sunk Cost Fallacy (Chi Phí Chìm)

Tưởng tượng bạn đang đi xem phim ở rạp, giá vé và bắp nước hết tổng cộng là 500k.

30 phút vào phim, bạn nhận ra rằng đây là một bộ phim dở tệ, vậy quyết định bây giờ của bạn là gì? Bạn đứng lên rời đi khỏi rạp hay cố ở lại thêm 90 phút?

Tất nhiên câu trả lời nên là đứng lên bỏ ra khỏi rạp và kiếm hoạt động gì đó thú vị khác cho 90 phút tới, nhưng hầu hết mọi người lại không làm như vậy, họ sẽ nán lại cố xem hết 90 phút còn lại mặc cho bộ phim cực kì tệ vì họ tiếc 500k đã bỏ ra.

Đó là chi phí chìm mà rất nhiều người trong chúng ta mắc phải, và nó đang làm trải nghiệm cuộc sống, chất lượng sống của chúng ta ngày càng tệ đi.

• Cố gắng ở lại công việc mà bạn không thích trong 3 năm nữa bởi vì bạn đã lỡ làm ở trong công ty này 5 năm kể từ khi mới ra trường rồi. Sự thật thì 5 năm đó đã trôi qua rồi. Bạn nên đặt câu hỏi làm thế nào để tối ưu công việc cuộc sống trong 3 năm tới.
• Vẫn cố nắm giữ alt coin trong khi nó đã chia 3 xẻ 7 và cứ mặc niệm chưa thể cắt lỗ bây giờ. Bạn nên tự hỏi, nếu có lại khoản tiền này trong tay, tại thời điểm này, tại tâm lí thị trường hiện tại, bạn có mua ở giá này không? hay bạn tiếp tục đợi giá giảm và thị trường khá hơn để mua? Nếu câu trả lời là không mua bây giờ thì bạn nên cắt lỗ đi là vừa.
• Ở lại trong mối quan hệ Toxic vì "đã yêu nhau được 3 năm". Dù sao thì 3 năm vừa qua đã trôi qua rồi. Câu hỏi bạn nên đặt ra là: Liệu 3 năm tới có thể khá hơn được không? Có hạnh phúc hơn không?

Cách khắc phục cực kỳ đơn giản: khi đưa ra bất kỳ quyết định nào, hãy giả vờ như bạn đang bắt đầu lại từ con số không ngay lúc này. Hãy phớt lờ mọi thứ bạn đã bỏ ra - thời gian, tiền bạc, cảm xúc. Nghĩ về tương lai. Với những gì bạn đã biết, liệu hôm nay bạn có chọn con đường này không? Nếu câu trả lời là không, hãy rút lui ngay. Dù thế nào đi nữa, quá khứ cũng không quay trở lại.

3. Survivorship Bias (thiên kiến người sống sót)

Bạn đọc được câu chuyện về một người bỏ học đại học rồi xây dựng công ty trị giá hàng tỷ đô. Nghe truyền cảm hứng nhỉ? Biết đâu đại học chỉ là một sự lãng phí thời gian?

Nhưng chẳng ai kể cho bạn nghe về 10.000 người khác cũng bỏ học và giờ vẫn đang chật vật kiếm sống. Họ không xuất hiện trên bìa tạp chí, cũng chẳng được mời lên podcast. Họ chỉ âm thầm vật lộn với cuộc sống, trong khi toàn bộ sự chú ý đều đổ dồn vào một người hiếm hoi thành công (Bill gates, SteveJobs...)

  Đó là thiên kiến kẻ sống sót. Khi chỉ nhìn thấy những người chiến thắng, chúng ta rất dễ đánh giá quá cao khả năng mình cũng sẽ chiến thắng.

Nó xuất hiện ở khắp mọi nơi.

•   Trên Twitter: Ai cũng khoe lãi, chẳng mấy ai đăng lúc mình thua. Một người biến $500 thành 50.000 đô có thể nhận được 200.000 lượt thích. Trong khi 500 người khác biến 500 đô thành con số 0 có lẽ đã âm thầm xóa tài khoản. Newsfeed khiến bạn có cảm giác ai cũng đang kiếm được tiền. Nhưng sự thật không phải vậy. 87% trader, cả meme coin hay alt coin đều thua lỗ nặng. Chỉ một số ít là thật sự kiếm được tiền.
• Trong ngành nhà hàng: Người ta thường nói: “Cứ theo đuổi đam mê rồi mở một nhà hàng đi!” Nhưng 60% nhà hàng đóng cửa ngay trong năm đầu tiên và 80% biến mất trong vòng năm năm. Những nhà hàng sống sót trở thành địa điểm yêu thích của bạn. Còn những nơi đã thất bại thì chẳng ai nhớ đến. “Theo đuổi đam mê” nghe rất hay, miễn là chúng ta không nhìn vào nhiều đam mê đã phá sản, lụi tàn...
• Trong ngành âm nhạc: “Cứ đăng nhạc lên Spotify rồi một ngày nào đó bạn sẽ viral!” Mỗi ngày có khoảng 90.000 bài hát mới được tải lên Spotify. Một bài hát ở mức trung vị chỉ có tổng cộng khoảng 30 lượt nghe.

 Bạn biết đến những bài viral vì… chúng đã viral. Còn 89.990 bài hát còn lại thì chìm vào im lặng. Cách khắc phục khá đơn giản: mỗi khi ai đó dùng một câu chuyện thành công để chứng minh rằng một con đường nào đó hiệu quả, hãy đi tìm xác suất mà việc đó trở nên thành công.

  Có bao nhiêu người đã thử? Bao nhiêu phần trăm trong số đó thực sự thành công?

  Nếu không thể tìm thấy xác suất, hãy tạm giả định rằng tỷ lệ thành công rất thấp. Bởi vì thế giới luôn thích cho bạn thấy những người chiến thắng, chứ hiếm khi cho bạn thấy tất cả những người đã từng tham gia cuộc chơi.

4. The Kelly Criterion (Tiêu chuẩn Kelly)

Được rồi, giả sử bạn đã làm tất cả những bước ở trên. Bạn đã tính giá trị kỳ vọng (EV), kiểm tra chi phí chìm (Sunk Cost), đồng thời tính đến cả thiên kiến người sống sót. Sau tất cả, bạn tìm được một cơ hội thực sự đáng để thử.

Vậy bạn nên đặt cược bao nhiêu? Phần lớn mọi người chỉ biết đặt 2 kiểu: quá nhiều hoặc quá ít. Hoặc họ tất tay vì cảm thấy mình “chắc chắn sẽ thắng”, hoặc chỉ dám bỏ vào một khoản rất nhỏ vì sợ mất tiền. Cả hai cách đều không hợp lý. Thực ra, có một công thức giúp bạn tính được mình nên đặt cược bao nhiêu cho một cơ hội như vậy.

f* = (p × b - q) / b

p = probability of winning (phần trăm mà bạn có thể thẳng)
q = probability of losing (phần trăm mà bạn có thể thua) (= 1 - p)
b = how much you win per dollar risked (bạn thắng được bao nhiêu trên mỗi đồng bạn mạo hiểm)

Ví dụ: Bạn tìm thấy một cơ hội đầu tư mà bạn nghĩ mình có 60% cơ hội thắng. Nếu thắng, bạn gấp đôi số tiền của mình (b = 1).

f* = (0.60 × 1 - 0.40) / 1 = 0.20

Dưạ vào phép tính Kelly: hãy đặt cược 20% tổng số vốn của bạn.

Nhưng theo mình tìm hiểu thì hầu hết những trader chuyên nghiệp hay các quant trader, họ sử dụng nhiều nhất chỉ là 1/4 hoặc 1/2 Kelly. Vì vậy, thay vì 20%, hãy đặt cược 5-10%. Nó không quá phấn khích hay quá to. Bạn sẽ không giàu lên vào ngày mai. Nhưng bạn cũng sẽ không bị phá sản vào tuần tới.

Nhân tiện, điều này áp dụng cho mọi thứ. Không chỉ tiền bạc:

• Sự nghiệp: Đừng bỏ việc để dồn hết tâm sức vào một dự án phụ. Hãy giảm xuống còn 4 ngày/tuần và dành 1 ngày cho dự án đó. Đó là khoảng 1/4 Kelly.
• Học tập: Đừng cố học 5 kỹ năng mới cùng một lúc. Hãy chọn kỹ năng có giá trị kỳ vọng (EV) cao nhất và đi sâu vào nó.
• Mối quan hệ: Đừng dàn trải bản thân cho 20 tình bạn hời hợt. Hãy đầu tư sâu sắc vào 4-5 người thực sự quan trọng.

Nguyên tắc là: khi bạn có lợi thế, hãy tập trung. Nhưng đừng quá mức. Hãy để lại khoảng trống cho trường hợp bạn sai.